زنده كرد شما را براى سؤال گور . * ( ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ) * ، پس بميراند شما را در گور ، پس زنده كند شما را در قيامت . و ( 1 ) اين قول ، خطاب با زندگان باشد ، و مراد پدران مردهء ايشان ، چنان كه گفت با جهودان عهد رسول - عليه السّلام : وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّه جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ، ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ ( 2 ) - تا به آخر آيات كه به « كاف » خطاب ، با حاضران مىگويد ، و مراد پدران ايشان ، چه معلوم است بضرورت كه اين همه در عهد موسى بود - عليه السّلام - و در عهد رسول ما از اين معانى هيچ نبود ، و اين وجه قريب است به صواب . و حسن بصرى مىگويد : اين آيت خطاب با عام است ، كه ايشان را دو حيات و دو ممات [ 49 - پ ] بوده است . جماعتى بودند كه ايشان را سه حيات و سه ممات است ( 3 ) ، چون عزير في قوله تعالى : أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها ( 4 ) - الاية . و چنان جماعت ( 5 ) از ( 6 ) بنى اسرائيل از و با بگريختند ، في قوله : أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّه مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ . . . ( 7 ) ، و چون قوم موسى كه به صاعقه هلاك شدند ، پس خداى تعالى ايشان را زنده كرد ، و اين قول هم محتمل بود اثبات عذاب گور را على احد التّأويلين ، اعني تأويل قتاده ( 8 ) و تأويل ابو صالح . قولى ديگر آن است كه : احيا و اماتت او ( 9 ) مجاز است ، مراد آن است كه شما خامل الذّكر بودى ، من شما را رفيع كردم ، و مجهول بودى شما را معروف كردم ، چنان كه ابو نخيلة السّعدىّ گفت : فأحييت من ذكري و ما كنت خاملا و لكنّ بعض الذّكر انبه من بعض و دوم ، حقيقت است ، يعنى اماتت در دنيا به عادت و احيا در قيامت ، و اگر چه اين وجهى مليح است ، امّا تا حقيقت ممكن باشد ، حمل كلام بر مجاز نبايد كردن . و

--> ( 1 ) . مج ، دب ، مب ، مر : و در ، آج ، لب ، فق ، وز : و بر . ( 2 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 55 و 56 . ( 3 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : بود . ( 4 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 259 . ( 5 ) . مج ، وز ، مب : جماعتى . ( 6 ) . مج ، دب ، مر : كه در ، دب ، آج ، لب ، فق : در . ( 7 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 243 . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : عبد اللَّه عبّاس . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها : اوّل .